Khám pháNhân vậtNước Pháp - tình yêu của tôi

Paris đã trở mình trước thềm thiên niên kỉ mới như thế nào?

Vào những năm 80, khi Nước Pháp đang chuẩn bị bước vào cuộc đại lễ kỷ niệm 200 năm cuộc cách mạng tôn vinh “Tự do – Bình đẳng – Bác ái” (chính là Cách mạng Tư sản Pháp 1789), Paris đã trang hoàng thêm cho mình những công trình kiến trúc, điểm tô thêm cho tấm áo choàng đô thị vốn đã đồ sộ bậc nhất thế giới. Khi nhắc tới chuỗi công trình tôn tạo này thì chúng ta phải đặc biệt nhắc tới công lao không nhỏ của Tổng thống François Mitterrand cùng Nội các Chính phủ thời đó.

Có thể nói, kể từ sau cuộc Đại cải tạo của Haussman thì phải hơn một thế kỉ sau, Paris mới có một thời kỳ đổ công đổ của xây mới, tôn tạo, thay đổi mạnh mẽ đến thế!

Với niềm đam mê về kiến trúc và văn hóa, Tổng thống Mitterrand đã sử dụng hết tầm ảnh hưởng của mình để xây dựng hoàng loạt công trình kiến trúc mới tại thủ đô nước Pháp. Đây không chỉ là việc xây dựng những giá trị mới cho thủ đô văn hóa Paris, mà nó còn thổi thêm làn gió mới cho nền kiến trúc Pháp vào những năm cuối thế kỷ 20. Một loạt các dự án trước đó còn nằm trong trí tưởng tượng của các kiến trúc sư thì nay đã trở thành di sản của nền văn minh như Grande Arche, Bảo tàng Orsay, Viện quốc tế Ả-rập, nhà hát Opera Bastille. Những công trình tiêu biểu này không chỉ đơn thuần có ý nghĩa về kiến trúc mà tất thảy còn là kho lưu giữ cũng như là một nguồn phát triển vô giá cho tinh hoa văn hóa nhân loại.

Mitterrand từng nói: “Tôi là một trong những người tin rằng chính sách văn hóa là gốc rễ của mọi chính sách. Người dân Pháp phải tự tìm thấy mình trong lịch sử, trong nghệ thuật và trong quá khứ của nước Pháp để có hoài bão hơn về tương lai của mình”. Với tầm nhìn và cả mong muốn đặt dấu ấn cá nhân vào lịch sử phát triển của Paris và nước Pháp.  F.Mitterrand được biết đến như vị tổng thống đầu tư nhiều nhất vào công cuộc xây dựng các công trình văn hóa. Ông cũng là người gặt hái được nhiều danh vọng nhất cho kiến trúc Paris hiện đại, để từ đó củng cố thêm danh tiếng cho bản thân mình.

7261038_mitterrand_1000x625

Trên thực tế, các đời tổng thống trước ít nhiều cũng từng để lại những tác động vào Paris, chẳng hạn như Charles de Gaulle có công chuyển chợ đầu mối từ Les Halles ra ngoại ô Rungis. Tổng thống G.Pompidou cũng là một nhà bảo tồn “có tâm” khi ấn Trung tâm nghệ thuật văn hóa quốc gia mang kiểu dáng như một nhà máy lọc dầu vào giữa khu phố cổ. Dù đến nay, công trình này vẫn để lại những tranh luận kéo dài về sự hòa hợp với tổng thể kiến trúc Paris. Ông còn là người cắm tòa tháp Montparnasse cao vút chơ chỏng vào bản đồ thành phố, để hàng triệu du khách leo lên đó chỉ với một lý do duy nhất là được ngắm toàn cảnh Paris mà không bị chính tòa tháp xấu xí đó làm hỏng tầm nhìn.  Còn nhắc đến Mitterrand, gần là sự khâm phục và cảm phục tận đáy lòng của đám đông du khách lẫn các nhà chuyên môn.

Công bằng hơn một chút, chúng ta hãy chi tiết phần thông tin này hơn: Ba trong số hơn một chục công trình tôn tạo Paris trong dự án Grands Travaux của Mitterand là do người tiền nhiệm, Tổng thống Giscard d’Estaing khởi xướng, gồm: Viện Thế giới Arap, Bảo tàng Orsay hay Bảo tàng khoa học và công nghiệp tại La Villette. Song, chúng ta đều phải thừa nhận với nhau rằng: Nếu không có Mitterrand và chương trình Grands Travaux của ông, thì Paris không thể có những tuyệt tác về kiến trúc thu hút đến thế. Đặc biệt, ông được đề cao ở chỗ, dù là Tổng thống có tham vọng đặt dấu ấn cá nhân trong chính sách xây dựng và bảo tồn, nhưng ông lại hoàn toàn ủng hộ sự sáng tạo của các cá nhân tham gia vào sự nghiệp này. Ông bảo vệ và đặt niềm tin vào những vị kiến trúc sư ngay cả khi những ý tưởng của họ không đồng điệu với những cảm nhận của cá nhân ông.

Bảo tàng Orsay

bao-tang-orsay

Trước đây, người Paris chỉ biết tới một nhà ga Orsay đã đóng cửa từ những năm 1970 vốn giữ vai trò là ga cuối của tuyến đường sắt Tây Nam nước Pháp trước đây. Khi các đoàn tàu dần được điện khí hóa thì cơ sở vật chất của ga Orsay không thể nào đáp ứng được nữa.

Trong bối cảnh đó, năm 1978, Chính phủ Pháp tổ chức một cuộc thi thiết kế. Nhóm Kiến Trúc ACT gồm 3 kiến trúc sư trẻ đã thắng cuộc. Theo ý tưởng của ba kiến trúc sư Pierre Colboc, Renaud Bardon và Jean-Paul Philippon, cửa vào ở phố Bellchasse được giữ nguyên, các phòng mái vòm của nhà ga Orsay cũ được cải tạo thành lối đi chính còn sảnh chính dài, rộng và thông thoáng của nhà ga trở thành phòng trưng bày chính. Sườn mái trên nóc cao của nhà ga cũng được cải tạo thành không gian trưng bày trải dài. Còn các cột trụ, thanh xà bằng kim loại (tổng trọng lượng 12.000 tấn) và kiểu trang trí bằng đá giả hoa vẫn được giữ nguyên. Nhìn một cách tổng thể, cấu trúc của công trình cũ vẫn được bảo toàn với mái vòm kính, khung sắt cao, dài và rộng.

Nghe thì đơn giản nhưng cải tạo một nhà ga, một công trình chuyên phục vụ việc đi lại vốn là một không gian ồn ào, sôi động thành một bảo tàng, một nơi cần sự yên tĩnh, kín đáo để các du khách thả hồn chiêm ngưỡng nghệ thuật thật không hề đơn giản! Nếu, trước đây, chỉ mất 2 năm để xây dựng nhà ga thì nay, các kỹ sư phải mất gần 10 năm mới hoàn thành xong dự án cải tạo này.

bao-tang-orsay3

Bảo tàng Orsay dài 188 mét nằm dọc theo bờ sông Seine, chiều rộng 75 mét. Vẫn mang dáng dấp của nhà ga đường sắt, mặt ngoài và sảnh chính của bảo tảng Orsay được trang trí bằng các đồng hồ lớn.

Bảo tàng Orsay dài 188 mét nằm dọc theo bờ sông Seine, chiều rộng 75 mét. Vẫn mang dáng dấp của nhà ga đường sắt, mặt ngoài và sảnh chính của bảo tảng Orsay được trang trí bằng các đồng hồ lớn.

Ngày 01/12/1986, tổng thống François Mitterand khai trương bảo tàng Orsay. Cũng giống như nhiều công trình khác như tháp Eiffel, bảo tàng Pompidou…, khi mới đi vào hoạt động, bảo tàng Orsay đã chịu nhiều chỉ trích dữ dội từ giới chuyên môn và công chúng. Không chỉ về kiến trúc mà còn về việc lựa chọn các tác phẩm nghệ thuật để trưng bày. Nhưng bảo tàng Orsay đã nhanh chóng vươn lên thành « điện Panthéon của nghệ thuật » ở giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Sau 30 năm hoạt động, với hơn 6.000 tác phẩm nghệ thuật, Orsay hiện là một trong những bảo tàng có giá trị nhất, nổi tiếng nhất Paris và là một trong những bảo tàng thu hút đông khách tham quan nhất thế giới.

Viện thế giới A-rập

Arab institut

Khánh thành năm 1987, công trình được khởi động từ năm 1980, sau một cam kết ngoại giao giữa chính phủ Pháp và khoảng hơn 20 nước chịu ảnh hưởng của văn hóa Ả rập với mục đích cao nhất là để học hỏi, đối thoại giữa các nền văn hóa. Cuộc thi thiết kế được tổ chức năm 1981 đã xác định được nhóm kiến trúc sư gồm Jean Nouvel, Pierre Soria, Gilbert Lezenes cùng hãng kiến trúc Studio chịu trách nhiệm vẽ nên Viện A-rập như mong muốn của các nhà làm chính sách. Đây là một trong những công trình tạo nên tên tuổi cho Jean Nouvel, người được mệnh danh là “Phù thủy ánh sáng” trong nhóm các kiến trúc sư nổi tiếng thế giới. “Đây là sản phẩm của một ý tưởng cực kì độc đáo. Hay nói cách khác, chính con mắt tinh đời của Jean Nouvel đã thấu thị được thứ ánh sáng Islam [trong quan niệm văn hóa Hồi giáo] và thế tục hóa nó bằng công nghệ cho mọi người cùng chiêm ngưỡng … “ (KTS. Đoàn Khắc Tình)

Mặt công trình được trang bị một loại mành tự động điều chỉnh để ánh sáng tự nhiên chiếu vào bên trong công trình, tấm mành này được thiết kế cách điệu như tấm thảm treo của người A rập.

Arab institut 2

Công trình gồm 2 khối Bảo tàng và Thư viện nằm cạnh nhau, có tác dụng như một điểm nhấn trong tổng thể cấu trúc nhìn ra bờ sông Seine. Nó tạo ra hiệu quả chuyển tiếp không gian kiến trúc từ khu vực trung tâm mật độ cao với không gian bên ngoài có mật độ thấp hơn.

Nhiều đặc điểm của kiến trúc truyền thống A rập được khai thác ở công trình này.

Công viên Villette

Nghệ thuật vườn kiểu Pháp vốn đã rất nổi tiếng với Versailles, Luxembourg những thế kỷ trước, nhưng đến La Villette thì sự sáng tạo lại được gắn với những khái niệm hiện đại về tạo dựng không gian văn hóa, giải trí của kỷ nguyên thông tin mà ở đó con người luôn vươn tới sự khám phá.

Jardin-des-vents-et-des-dunes-Parc-Villette-∏-Arnaud-Legrain

Trước năm 1974, nơi đây là khu chợ gia súc và khu giết mổ lớn nhất ở Paris, thiết kế bởi Baltard từ năm 1865, theo lệnh của Hoàng đế Napoleon Đệ Tam. Năm 1974, dự án “Thành lập công viên công cộng La Villette” bắt đầu. Nhiệm vụ của dự án là tái sử dụng khu diện tích đất công nghiệp bị bỏ hoang này thành một công viên độc nhất vô nhị.

Ngôi nhà lớn của lò mổ rộng 40.000 m² được gọi là “Khu nhà của máu, thịt và giao dịch buôn bán” (Cité du sang, de la viande et de son commerce). Bằng tài năng của mình, các kiến trúc sư đã biến khu chuồng trại chăn nuôi gia súc nhịp lớn thành nhà công cộng hiện đại, nguồn nước uống của vật nuôi nay thành đài phun nước tuyệt đẹp.

parc Villette

Nhưng điểm hiện đại và giá trị nhất là thiết kế vườn của kiến trúc sư gốc Thụy sỹ Bernard Tschumi, hoàn thành dưới thời Mitterand, mặc dù có tin đồn rằng ngài Tổng thống không hề thích nó.  Đồ án của vị KTS đã thỏa mãn ba yêu cầu đặt ra: tính nghệ thuật, tính văn hóa và tính đại chúng. Công trình được coi là hình mẫu điển hình của kiến trúc công viên thế kỷ 20.

Thay cho cách sắp xếp công viên theo các ô cờ kiểu Pháp để tạo điểm nhấn cảnh quan cổ điển, thì trong thiết kế của mình, công viên Villette tạo ra những không gian kích thích sáng tạo có chức năng khác nhau, đan xen nhau, tạo điều kiện cho mọi người có thể tham gia nhiều hoạt động trong khuôn viên này.

parc Villette 2

Cải tạo Louvre

Thành công nhất và lớn nhất trong các dự án xây dựng cải tạo mà Tổng thống Mitterrand phát triển, có lẽ chính là việc cải tạo Bảo tàng Louvre – Dự án Grand Louvre. Mitterrand thú nhận rằng từ lâu đã bị “ám ảnh” bởi ý tưởng hiện đại hóa bảo tàng này. Ở thời điểm đó không gian của Louvre vừa hạn hẹp, không đủ chỗ trưng bày vừa ngoắt ngoéo đối với du khách. Bảo tàng Louvre khi đó được ví von như một sân khấu không có hậu trường. Một trong 3 cánh cung của toàn nhà đang là nơi làm việc của Bộ tài chính và họ tuyên bố không muốn rời đi cũng như không muốn rót tiền cho những khoản đầu tư quá lớn do Chính phủ đề xuất. Về chính trị, vào giai đoạn mà Mitterrand muốn cải tổ Louvre, nước Pháp đang rơi vào tình thế nhạy cảm, có một cái tên riêng là thời kỳ Cohabitation (thời kì Sống chung), hiểu nôm na là Tổng thống Pháp không được sự ủng hộ tuyệt đối của Chính phủ và Quốc hội, còn Thủ tướng lại được phe đa số của Quốc hội ủng hộ.

Le_Louvre

Điều này gây không ít khó khăn cho chính quyền Pháp khi muốn thống nhất nhanh chóng một vấn đề nào đó. Bằng quyết tâm của mình, Mitterrand đã gây được sức ép, đồng thời, thuyết phục Chính phủ và Bộ tài chính hoàn trả lại 1/3 diện tích của Louvre cho mục đích mở rộng bảo tàng. Quá trình đó chẳng dễ dàng gì, nhưng vẫn chưa thể so sánh với sức ép từ giới chuyên môn và người dân Pháp. Tổng thống đã chỉ định kiến trúc sư  L. Ming Pei (người gốc Hoa) mà không qua thi tuyển, với phương án – tuyên bố đặt một kim tự tháp bằng thép và kính vào chính giữa sân chính Napoléon của Cung Louvre. Cuộc tranh cãi về kết cấu kim tự tháp đó chỉ kết thúc dần khi dự án phải dựng một mô hình như thật của nó để cho những nhà bình luận dần dần chấp nhận rằng cái kim tự tháp này không đến nỗi thảm họa như dự đoán. Đến giờ thì thật khó có thể hình dung ra một Bảo tàng Louvre mà không có chiếc cổng Kim tự tháp tuyệt vời đó thì như thế nào?

Cổng lớn La Défense

Dự án kiến trúc khác của Mitterrand cũng mang đậm dấu ấn cá nhân ông là Arche de La Défense. Tất cả các Tổng thống trước của nền Đệ ngũ cộng hòa đều từng thảo luận kế hoạch xây dựng một biểu tượng mới tại vị trí này, nhưng phải đến Mitterrand thì kế hoạch này mới thành hiện thực. Một cuộc thi thiết kế quốc tế mà phần thắng thuộc về kiến trúc sư Đan Mạch Johan Otto von Spreckelsen. Ông đã thiết kế ra một “Khải Hoàn Môn (Arc de Triomphe) của thời hiện đại”, “một cánh cửa mở ra thế giới” để con người gặp gỡ, trao đổi tri thức, tập tục, tôn giáo, nghệ thuật, văn hóa với nhau… Ý tưởng này được cả giới chuyên môn lẫn thường dân đồng tình ủng hộ.

S_ArchTall

Thư viện quốc gia

Việc tái đắc cử vào năm 1988 đã cho Mitterrand thêm tự tin để khởi động một dự án kiến trúc lớn khác lớn, đó là một Thư viện quốc gia pháp. Lần này, chỉ một số ít các kiến trúc sư tham gia trổ tài thiết kế và chiến thắng thuộc về kiến trúc sư người pháp Dominique Perrault.

Công trình dự kiến được thi công tại vị trí bên bờ sông Seine, thuộc khu phố hiện đại Paris Rive Gauche (mạn phải sông Seine). Công trình mang dáng vẻ bề ngoài đồ sộ, sắc nét. May mắn, đây là điểm gặp gỡ giữa ý tưởng kiến trúc của Dominique Perrault và quan niệm của Tổng thống François Mitterrand về một thư viện biểu tượng. Tác phẩm của Perrault nổi bật với bốn tòa tháp lớn cao 79 mét, tượng trưng cho những cuốn sách đang mở, toàn bộ mặt ngoài sử dụng vật liệu thủy tinh trong suốt. Tên của bốn tòa tháp khái quát những lĩnh vực tài liệu mà nó lưu trữ: tháp Thời Gian dành cho triết học, lịch sử và khoa học xã hội; tháp Pháp Luật dành cho luật, kinh tế và chính trị; tháp Số dành cho khoa học và công nghệ; tháp Văn Chương dành cho văn học và nghệ thuật. Ở chính giữa các tòa tháp, một khu vườn lớn được thiết kế tạo cảm giác chìm sâu xuống, rộng khoảng 11.000 m2, đem lại cho thư viện vẻ yên tĩnh, đối lập với sự ồn ã của thành phố bên ngoài.

bibliotech

Việc chọn vị trí cho công trình này cũng đáng kể đến, khi Tổng thống Mitterrand thuyết phục được thành phố Paris cho phép sử dụng Thư viện quốc gia này như tiêu điểm trung tâm của một kế hoạch tái phát triển khu vực. Thư viện quốc gia pháp đã chính thức khánh thành bởi Mitterrand năm 1994, nhưng chưa mở cửa chính thức. Tháng 12/1996, thư viện chính thức hoạt động. Tổng thống J. Chirac đã quyết định đặt tên Thư viện quốc gia là François-Mitterrand sau khi cựu Tổng thống qua đời.

Tạm kết

Các công tình lớn thuộc dự án Grands Travaux của Mitterrand đã tạo ra một dấu ấn đậm nét, đến mức bên cạnh những người khâm phục tầm nhìn và thành quả mà ông để lại, thì cũng rất nhiều người lên tiếng chỉ trích trong suốt thời gian dài. Họ cho rằng ông là một tổng thống quá tham vọng, tham vọng ghi tên mình trong lịch sử văn hóa của một quốc gia vốn giàu có về lịch sử và văn hoá. Nhiều ý kiến cho rằng, Mitterrand đã thực hiện hết những dự án này nhằm củng cố hào quang cho bản thân. Thậm chí, nhiều nghi vấn liên quan đến kẽ hở trong thiết chế quyền lực cũng được đặt ra. Vì sao một đất nước theo đuổi dân chủ triệt để như Pháp lại nhượng bộ cho Tổng thống nhiều quyền lực như vậy? Có thể chi phối Nội các và gây xung đột lợi ích với một bộ phận trong Nội các và gián tiếp ảnh hưởng tới thẩm quyền của Quốc hội (vấn đề Ngân sách là vấn đề chỉ có Quốc hội mới được ra quyết sách).

Tuy nhiên, khi nhìn lại lịch sử, phần lớn các học giả đều nhận xét rằng: Các dự án của Mitterrand thứ nhất đều có một chức năng văn hóa quan trọng. Các công trình này đáp ứng được nhu cầu thiết thực của người dân. Họ vốn luôn tò mò và luôn muốn được thoả mãn nhu cầu sáng tạo cũng như nhu cầu được trao đổi văn minh – văn hoá (đặc biệt là văn minh Đông phương). Thứ hai, những công trình này đều là những điển hình trong việc thiết lập những tiêu chuẩn kiến trúc mới. Quá trình thi công xây dựng đã thu hút được sự tham giả của những kiến trúc sư tài giỏi nhất, đến từ nhiều quốc gia, nhiều vùng văn hoá khác nhau (hiểu rằng họ sẽ mang lại những quan niệm thẩm mỹ cũng như các giá trị mới, bồi đắp cho nền kiến trúc Pháp). Nhờ đó, Paris đã thực sự trở mình, trở thành thánh địa của văn hóa trước thềm thiên niên kỉ thứ 3.

 

Tran Quang

Tran Quang

Sống ở Hà Nội yêu nước Pháp, uống cà phê thích chocolat, hay ghi chép lại những gì nhìn thấy.
/Home/: urbanhanoi@gmail.com