Nhân vật

Làn sóng Pháp trong giới sản xuất nhạc phim ở Hollywood

Những xưởng phim Mỹ đang mời chào ngày càng nhiều những nhạc sĩ trẻ người Pháp sáng tác nhạc cho phim. Clémentine Goldszal sẽ lý giải thành công của “làn sóng Pháp” mới này tại Hollywood (California).

Ta thấy một tòa nhà vô danh trên con phố Santa Monica yên ắng. Không có dấu hiệu gì gợi nhắc đến cái tên gắn trên chuông mở cổng. Hans Zimmer gây tiếng vang trong giới phim ảnh, nhưng phòng thu “Remote”, chốn trú ngụ tại California của ông lại im lìm một cách đáng ngạc nhiên.

Vào bên trong, nơi này lại được trang hoàng với chủ ý gây ấn tượng: trên tường là áp phích hàng tá những bộ phim được nhận Oscar mà nhà soạn nhạc người Đức này đã tham gia sáng tác nhạc phim; những bức ảnh, những chiếc cúp giải thưởng… Phòng thu cá nhân của “ngài Zimmer” gợi nên cảm giác khá kì lạ: ánh sáng âm âm, những chiếc sofa thoải mái và đầy kín những nhạc cụ, bảng điều khiển, bàn phím và những chiếc ghita….Trên mỗi bàn uống cà phê là một chiếc gạt tàn và 3 bao Malboro Light vẫn còn nguyên gói. Giữa những bức tường này, những bản nhạc của Vua sư tử, Inception, Võ sĩ giác đấu, 12 năm nô lệKungfu panda đã ra đời…Remote Control Productions là ngôi đền nhạc phim của Hollywood.

Làm công việc soạn nhạc trong suốt những năm qua, Hans Zimmer giờ đây là người đứng đầu một đế chế: một đội ngũ sáng tác tốt nhất cho ông khả năng kí từ 5 đến 10 hợp đồng nhạc phim mỗi năm, tiềm năng được hậu thuẫn bởi những người làm nhạc đầy sáng tạo nhưng ít danh tiếng. Giống với mô hình của Rembrandt, nhưng đột phá và hiệu quả gấp đôi, xuyên biên giới và vượt qua các giới hạn. Trên con đường chinh phục đỉnh cao âm nhạc này, có hàng dài những hãng thu âm mà phần lớn trong số đó đầu tư vào những nhà soạn nhạc đang làm việc ở đây, với những dự án riêng hoặc cộng tác với Remote.

Tại phòng thu âm của Hans Zimmer.

Trên mỗi cánh cửa cắm một lá cờ nhỏ, trong đó có cả cờ Pháp. Xanh, trắng, đỏ: từ năm 2010, Guillaume Roussel đã thường xuyên lui tới đây như nhà mình. Sinh ra lại Fontainebleau, ông lớn lên cùng âm nhạc và nằm mộng cùng điện ảnh. Từ thời niên thiếu ông sáng tác nhạc theo phong cách Éric Serra và Vangelis. Ở học viện âm nhạc quốc gia vùng Saint-Maur-des-Fossés, gần Paris, ông học sáng tác nhạc phong cách cổ điển, học cách kiểm soát hòa âm, đối âm và đuổi âm. Ông yêu thích Ravel, Schubert và Beethoven, nhưng đồng thời cũng thích Haute Voltige (phim sản xuất năm 1999 có phần diễn xuất của Sean Connery và Catherine Zeta Jones)Batman returns (phim năm 1992 của Tim Burtons). Có hiểu biết về sáng tác cổ điển và có sở thích hiện đại: Roussel mang những nét đặc trưng của các nhà soạn nhạc người Pháp-nhanh nhạy, có kĩ thuật và linh hoạt. Trong những năm gần đây, ông được ghi nhận qua những sáng tác cho James L. Brooks (Comment savoir) và Olivier Dahan (La Môme, Les Seigneurs), cũng như sáng tác cho lễ trao giải Oscar năm 2011 và bộ phim Xì Trum (The Smurfs) bom tấn. Đặc biệt, một bước nhảy vọt xuyên Đại Tây Dương cho nhạc sĩ người Pháp khi tên ông có trong danh sách những người thực hiện bộ phim Cướp biển vùng Ca-ri-bê. Thật đáng ngưỡng mộ!

Guillaume Roussel không phải nhà soạn nhạc người Pháp duy nhất đang tỏa sáng ở Hollywood hiện nay. Người còn được biết đến nhiều hơn là Alexandre Desplat, 6 lần được đề cử Oscar, đã sáng tác cho những bộ phim của Terrence Malick, Wes Anderson, Kathryn Bigelow và Roman Polanski. Vài tuần trước, ông là nhà soạn nhạc đầu tiên nhận giải thưởng cống hiến từ ban giám khảo Liên hoan phim quốc tế Venice. Randall Poster, một ngôi sao trong giới chỉ đạo âm nhạc, người có tên trong nhóm sáng tác của hàng tá kiệt tác và phim bom tấn (Revolutionary Road, The wolf of Wall Street, từ Boys don’t cry cho đến Moonrise Kingdom) miễn cưỡng nhắc đến hiện tượng này. Nhưng cũng buộc phải nhìn nhận xu hướng làm việc này trong năm 2013, qua quá trình làm bộ phim bom tấn Divergence: “Đây không phải một sự lựa chọn có tính toán, nhưng thực sự thị trường của chúng tôi đang quá tải những nhà soạn nhạc người Pháp trong dòng nhạc phim.”

Trong những năm gần đây, chúng ta thấy nổi lên một số nghệ sĩ Pháp ở vị trí tiên phong của âm nhạc đương đại. Woodkid, Anthony Gonzalez của M83, Gesaffelstein … “Ngay cả khi họ hát bằng tiếng Anh và chịu sự ảnh hưởng của văn hóa Mỹ, họ vẫn thể hiện rằng người Pháp mang đến cho Hollywood làn gió âm nhạc mới phục vụ cho âm nhạc đại chúng từ hơn mười năm nay: tươi mới và có chất riêng. “Tôi không định nâng tầm quan điểm, nhưng tôi nghĩ rằng có thể nói điểm chung của những nghệ sĩ này là tính độc đáo. Người Pháp hơi tự kiệu và có cái tôi lớn. Họ thường làm việc với phong cách độc lập.”

Tính độc đáo của một số nhà làm phim luôn bị thử thách trong một ngành công nghiệp mà cổ phần tài chính khổng lồ thường gây sức ép để luôn phải áp dụng các công thức tương tự, thậm chí bỏ qua sự sáng tạo. Đương nhiên có cả vấn đề về đào tạo nữa. Nếu có ở Pháp một chương trình giảng dạy tập trung vào viết nhạc phim như tất cả các trường đại học hàng đầu của Mỹ có một bộ phận chuyên trách: Sáng tác nhạc cho phim và chương trình truyền hình tại Đại học Nam California, Sáng tác nhạc cho phim và sản phẩm đa phương tiện tại các trường Steinhardt của Đại học New York, Sáng Tác Nhạc cho phim và chương trình truyền hình tại Berklee College of Music ở Boston … Ngoài ra để làm trì trệ một thị trường vốn đã khó khăn bởi sự co lại của ngành công nghiệp điện ảnh – vào năm 2012, 6 hãng phim lớn của Hollywood sản xuất 130 bộ phim, ít hơn so với một thập kỷ trước đây 38% – hệ thống sản xuất phim của Mỹ đang có xu hướng chuẩn hóa lại phương pháp tiếp cận.

Nhân vật đầy phong cách Robin Coudert, thường gọi là Rob, với mái tóc dài cùng nụ cười rộng và ôn hòa, cho chúng tôi cuộc hẹn vào một buổi sáng gần phòng thu của mình ở Paris, ngay phía trước điện Panthéon. Vốn là tay chơi keyboard của nhóm Phoenix (nhóm nhạc Rock alternative thành lập năm 1999 ở Versailles), anh đã có vài năm kinh nghiệm sáng tác nhạc cho phim. Làm việc với Rebecca Zlotowski hay Vincent Mariette, anh tưởng tượng ra âm nhạc náo động và mạnh mẽ, tổng hòa và đầy gợi cảm. Nhưng cho đến khi hợp tác với Alexandre Aja – đạo diễn người Pháp có chỗ đứng ở Hollywood – anh mới có được chỗ đứng dưới ánh mặt trời California. Vào năm 2012, phim Maniac được ra mắt, với Elijah Wood đóng vai kẻ sát nhân hàng loạt. Phim gây được chú ý với WME, một trong những công ty sáng tạo lớn nhất của Mỹ, mà đại diện bộ phận Âm nhạc cho Visual Media (hãng Truyền thông thị giác) là hai ông lớn Hans Zimmer và Trent Reznor. “Tôi nghĩ rằng họ thích ý tưởng cho một người sáng tác trẻ gia nhập êkíp” – Rob phân tích – “Ở Pháp, những nhạc sĩ nhận được giải César cho nhạc phim đều là những người có phong cách cổ điển.”

Khán phòng của Philharmonie de Paris.

“Nhưng ở Mỹ thì khác, ngày càng nhiều những người soạn nhạc thành danh xuất thân từ giới âm nhạc đại chúng: Cliff Martinez – tay trống cũ của ban nhạc Red Hot Chili Peppers, Jonny Greenwood của nhóm Radiohead… Hay như Hans Zimmer cũng từng tham gia trong Buggles [tác giả của video không thể nào quên Killed the radio star]. Cảm nhận giai điệu và kĩ thuật kiểm soát chắc chắn, cộng thêm vẻ ngoài sáng láng và âm điệu nước Pháp, Rob sáng tác ngày càng nhiều cho Hollywood nhưng vẫn tiếp tục làm việc ở Paris và tự hào với quy trình sản xuất nhạc “hoàn toàn Pháp”.

Amos Newman là đại diện của Rob và Guillaume Roussel ở Los Angeles. Ông đã làm việc 15 năm ở các hãng thu âm trước khi đi vào ngành công nghiệp điện ảnh. Là người cực yêu thích nhạc đại chúng Pháp, ông không ngại ngần nhắc đến Maurice Jarre và Michel Legrand, rồi lý giải những đặc tính kì lạ bằng những khác biệt về văn hóa và hệ thống kinh tế: “Thị trường ở châu Âu luôn nhỏ hơn và ít kinh phí hơn. Các yêu cầu về lợi nhuận cũng khác nhau. Thị trường cho phép sáng tạo tự do hơn, rủi ro đều lớn hơn ở mọi cấp độ, nhất là trong sáng tác âm nhạc. Ngoài ra, các phim Hollywood về cơ bản không phải phim hành động thì cũng là phim hài, trong khi những phim nước ngoài, điển hình là phim Pháp, mang tính bi nhiều hơn. Điều đó cho phép hình thành một phong cách sáng tác khác hẳn. Mặc dù dùng từ này cũng không đúng lắm, nhưng vẫn có chút gì đó của “chủ nghĩa lãng mạn” trong kết nối nội tại bản năng của người Pháp, điều mà ở người Mỹ ta thấy ít hơn.” – Rob nhận định – “Ở Pháp thì cực đoan hơn. Ví như việc dùng bộ đàn dây như violon để làm công cụ câu nước mắt được coi là hành động thô thiển…Cách thức sáng tác rõ ràng là tinh tế hơn. Nhưng cũng tốn thời gian hơn.”

“Với một người Pháp, dùng đàn violon làm công cụ câu nước mắt là một việc thô thiển.”

Giống với thời trang cao cấp chứ không phải phong cách “mặc ăn liền”, cách làm việc này phù hợp hơn với dòng phim độc lập ở Mỹ, ít rành rọt và không gắn chặt với “công thức” đảm bảo ăn khách. Sự khuôn mẫu trong kết quả sáng tạo nhiều lúc giống như thuyết sáng tạo kiểu Darwin, mang hơi hướng rất Anglo-saxon (ý nói quá trình sáng tạo lý tính, công thức và tuyến tính ví như thuyết tiến hóa của Darwin). Với mỗi dự án lớn được giao phó, như Cướp biển Caribe chẳng hạn – có sự tham gia của Guillaume Roussel – Hans Zimmer sẽ chạy dự án giống hình thức đấu thầu: ông cho một tá những người soạn nhạc dưới trướng đề đạt ý tưởng, và không hé một lời, để cuối cùng những người dưới trướng ông xuất hiện khiêm tốn trong phần chạy chữ cuối phim ở mục “âm nhạc phụ trợ”. Như thế là “không công bằng”? Cũng không hẳn. “Thực dụng” thì đúng hơn. Đó là áp dụng các quy chuẩn của một doanh nghiệp vào một ngành nghệ thuật phải thỏa hiệp với những đòi hỏi của nền công nghiệp tư bản chủ nghĩa. Nó giống với cách thức sản xuất một bộ phim của các hãng lớn ở Mỹ, người đạo diễn được đối xử như một người làm công được thuê như một phần của gói tài chính vận hành bởi các nhà sản xuất, nhà soạn nhạc cũng phải dần học cách thích nghi với môi trường mà anh ta hoạt động. Đây là cái giá phải trả khi hàng trăm triệu đô la được rót vào cuộc chơi.

Ngoài ra còn vấn đề áp lực thời gian: việc sáng tác nhạc phim thường diễn ra vào giai đoạn cuối của quá trình thực hiện phim – sau hoặc trong khi phim được dựng – , một công đoạn bị chậm trễ hay một sản phẩm thiếu thỏa mãn sẽ ảnh hưởng đến ngày ra mắt phim đã định. Hay nói cách khác, đó sẽ là một thảm họa trong một nền công nghiệp nơi mà công cuộc quảng bá cho một phim bom tấn được tính toán đến từng mi li mét. Đương nhiên, đối với Guillaume Roussel, áp lực này được bù đắp bởi lợi nhuận hấp dẫn: “Ở Pháp, chúng tôi luôn phải tính toán cho hợp lý. Thường thì nhận được 300.000 hay 400.000 euro khi làm nhạc cho một phim đã là khoản tiền rất lớn. Còn như Cướp biển Caribe lại là một chuyện hoàn toàn khác. Kinh phí ít nhiều không bị giới hạn: Anh cần 18 người chơi trống mặt da Tây Tạng, có mặt ở Los Angeles vào ngày mai chứ gì? Không thành vấn đề! Thực sự thì như thế, nó cũng cho phép sức sáng tạo được bùng nổ.”

Đổi lại là một thỏa thuận thuế góp phần làm nên thiên đường nghệ thuật, nơi mọi thứ sẽ không vận hành mà không có ít nhiều các tiêu chuẩn thông thường. Ví dụ như nhóm “lucky passport” chẳng hạn” – Amos Newman giải thích – “Từ lúc hãng Pathé và Canal+ kiếm được tiền trong việc sản xuất một phim Mỹ, chúng tôi yêu cầu có thỏa thuận, chủ yếu là về vấn đề thuế để làm việc với người Pháp. Nó thường được đóng trong lợi tức của các nhà soạn nhạc.” Vì thế, cũng đôi phần nhờ vào quốc tịch của mình mà Guillaume Roussel giành được công việc mới đây nhất, sáng tác cho phim Outcast, phim hành động có Nicolas Cage và Hayden Christensen tham gia diễn xuất. Cũng là một điều thuận lợi để Alexandre Desplat không ở lại suốt trong ngôi biệt thự nằm giữa những ngọn đồi ở Los Angeles, để Rob không rời bỏ nơi ẩn náu của mình ở trung tâm quận 5 Paris.

May mắn thay, nếu lúc này Hollywood đang có cảm tình với nước Pháp thì thứ tình cảm này đang tiếp diễn hai chiều. Hoạt động trong tâm điểm kinh doanh gần hai mươi năm vừa qua, Randall Poster đã chú tâm vào những tiềm năng Harmony Korine, Wes Anderson, Sam Mendes và Todd Haynes… Mỗi bộ phim, ông đều quản lý việc sáng tác nhạc phim mới cùng lúc với việc sử dụng những tác phẩm sẵn có, và để mắt đến những tân binh tiềm năng. Theo ông, ngày càng nhiều nhạc sĩ Pháp mong muốn được tự thể hiện qua sáng tác nhạc phim: thu nhập bán đĩa đơn thôi là không đủ, và cả câu hỏi của thế hệ nữa khi hiếm có những nhóm nhạc đại chúng Pháp đương đại không chịu ảnh hưởng của điện ảnh Mỹ. Hollywood dỏng đôi tai của mình về phía đông, đồng thời đặt ngón tay tiên phong trong những sản phẩm phổ biến nhất. “Đã từ lâu rồi, mối liên hệ của tôi với nền công nghiệp âm nhạc ở Pháp gói gọn trong việc cố gắng định vị xem cô Bambou đang ở đâu, thường là trong suốt tháng 8, để thương thuyết được quyền sử dụng một bài hát của Serge Gainsbourg (Bambou là người tình cuối cùng của Serge Gainsbourg, nắm tác quyền các tác phẩm của nghệ sĩ này). Bây giờ thì tôi rất thích Benjamin Biolay; tôi liên lạc với Bromance, nhãn hiệu của Brodinski và Gesaffelstein; tôi chỉ nói chuyện với những người ở Record Makers [Sébastien Tellier, Kavinsky…] hay quản lý của Woodkid; nhạc của cậu ấy làm tôi đổ ngay lần nghe đầu tiên! Đó là một nghệ sĩ hàng đầu và nhạc của cậu ấy tạo hiệu quả đáng kinh ngạc cho nhạc phim Divergent. Tôi rất thích làm việc với cậu ấy.” Rõ ràng ông không phải người duy nhất nghĩ vậy.

Pierre Le Ny, quản lý của Woodkid và là người sáng lập hãng Gum, nhận định: “Alfonso Cuarón và Baz Luhrmann rất thích nhạc của cậu ấy và liên lạc với chúng tôi để bàn chuyện. Rất nhiều những bài cậu ấy sáng tác đã được sử dụng cho trailer của phim. Chúng tôi đang sẵn có những dự án lớn với điện ảnh.”

Tươi mới, tiên phong, khác biệt và dễ tiếp cận, làn gió âm nhạc Pháp đã góp phần đưa nước Pháp vào bản đồ những quốc gia được khao khát ở Hollywood. Mọi người đều đồng ý rằng việc kí kết nhạc nền cho Tron: Legacy vào năm 2010 của Daft Punk là một bước ngoặt. Như người ta vẫn nói, cũng như những đòi hỏi của Hollywood được cho là thấp hơn so với tính cầu toàn tuyến tính của hai nghệ sĩ Pháp, nhưng thời điểm này ít nhiều đã gây khó khăn cho nhóm nhỏ những nghệ sĩ đang tự thân vận động trong công cuộc chinh phục thị trường phương Tây.

Bài gốc đăng trên số 16 của tạp chí Vanity Fair của Pháp (tháng 10 năm 2014).

Người dịch: Zic

TVR

TVR

Les Traducteurs de VitiRouge gọi nôm na là “Nhóm dịch thuật cho Vang đỏ”, gồm những người bạn cùng chung đam mê: yêu tiếng Pháp thích dịch thuật.
Liên hệ: vitirouge@gmail.com